Grensverleggend: een toekomstverkenning

Het MT Douane schreef onlangs een essaywedstrijd uit voor afgestudeerden van de masteropleiding voor het douanevak. De oogst: interessante bespiegelingen op de doorontwikkeling van het douanetoezicht.

Beschrijf een mogelijke vernieuwing of verbetering van een douaneproces, gebaseerd op je recent verworven kennis, kunde en inzichten. Zo luidde de opdracht bij een essaywedstrijd voor alumni van de masteropleiding Customs and Supply Chain Compliance aan de Rotterdam School of Management (zie kader). Douanemedewerker Jan ten Have zette zijn bespiegelingen over het douanewerk van straks op papier, en zag zijn inzending bekroond. In zijn beschouwing introduceert hij een door hem bedacht begrip, dat helemaal past binnen de visie Grensverleggend: diagonaal toezicht.

Inhoudelijk sloot de schrijfcompetitie naadloos aan bij het jaarthema van de World Customs Organization: SMART borders for seamless trade, travel and transport. Met het uitschrijven van de wedstrijd wilde het managementteam van de Douane de aanwezige denkkracht binnen de dienst mobiliseren. “We geven collega’s hiermee de erkenning voor de competenties die zij in het douane-gerelateerde hoger onderwijs hebben verworven”, aldus algemeen directeur Nanette van Schelven. “Competenties waarover hooggekwalificeerde medewerkers van de Douane dienen te beschikken, om voorbereid te zijn op de uitdagingen waarvoor de organisatie staat of komt te staan. Die rijkdom aan kennis, kunde en ideeën moet z’n weg vinden van de hoofden van mensen naar de dagelijkse douanepraktijk. Opdat we de ingezette ontwikkelingen in het kader van onze visie Grensverleggend hopelijk kunnen versnellen.”

De toekomstschets van Ten Have handelt over ‘diagonaal toezicht’, een nieuw concept dat volgens de auteur een extra dimensie toevoegt aan het horizontaal toezicht. Kerngedachte is dat vertrouwelijke informatie – verkregen uit het horizontaal toezicht – wordt gebruikt om het verticaal toezicht te versterken. Lees hieronder integraal het winnende essay.

Rotterdam, 2030. Tevreden legt de algemeen directeur Douane haar iPad met daarop het Financieele Dagblad van vandaag naast zich neer. Het staat er echt: ‘Drugsvangsten Douane flink gestegen door diagonaal toezicht’. Ze denkt met plezier terug aan de bijeenkomst van gisteren met de CEO’s uit handel en logistiek. Op de maandelijkse bijeenkomst was deze keer de staatssecretaris van Financiën aangeschoven, zodat de politiek een graantje kon meepikken van het succes van de publiek-private samenwerking in de logistieke sector. De Nederlandse Douane staat nu alweer vijf jaar onafgebroken op de eerste plaats van de Logistics Performance Index, de internationale ranking van de Wereldbank.

Doordat de Douane al een aantal jaren veel tips krijgt uit het bedrijfsleven over mogelijke smokkelactiviteiten, zijn de mainports in Nederland een stuk veiliger geworden. Voor een deel van het bedrijfsleven, met name de AEO’s (Authorised Economic Operators), heeft dit handelsfaciliteiten opgeleverd die de doorstroom van goederen versnellen. Zowel de Douane als de AEO’s profiteren van een grotere ‘hit rate’ – waarover later meer. Deze resultaten hebben ervoor gezorgd dat de groei van het goederenvervoer met name in Rotterdam het afgelopen decennium veel groter is geweest dan in andere Europese havens. De dip van de handel als gevolg van de Brexit ligt daarmee alweer vele jaren achter ons.

Met de visie Grensverleggend was en is Nederland zeer vooruitstrevend. Daar is tien jaar geleden de dimensie diagonaal toezicht aan toegevoegd. Bij diagonaal toezicht wordt vertrouwelijke informatie, verkregen uit horizontaal toezicht, gebruikt om verticaal toezicht te versterken. Bedrijven die gebruik maken van horizontaal toezicht opteren voor de status van Authorised Economic Operator (AEO). Alle overige bedrijven vallen onder verticaal toezicht. Bij diagonaal toezicht worden AEO’s aangespoord om vertrouwelijke informatie te delen met de Douane. Deze vertrouwelijke informatie kan gaan over verschillen tussen een douaneaangifte en de bijbehorende goederen, smokkel, verdachte personen en voorvallen zoals een opengesneden hek bij een containerterminal. Het gaat hierbij om zaken die inbreuk maken op de veiligheid van het goederenvervoer met bijbehorend compliant douaneproces.

Het is alweer ruim tien jaar geleden dat in de Rotterdamse haven een container met wodka voor Noord-Korea werd onderschept. Dit ging gepaard met veel publiciteit omdat de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un toentertijd een aantal ontmoetingen had met president Trump. Daarnaast stond het gebruik van wodka door de elite van Noord-Korea in schril contrast tot het rantsoen waarop de burgerbevolking leefde. De container met wodka werd vervoerd onder de romp van een vliegtuig, waarschijnlijk om de kans op controle te verkleinen. In een interview over de inbeslagname met het Algemeen Dagblad vertelde een douanemanager dat ook op basis van tips containers aan een nadere inspectie onderworpen kunnen worden. Uiteraard geeft de Douane niets prijs over haar controlestrategie, maar het is een publiek geheim dat tips van buiten de Douane hierin een belangrijke rol spelen.

Een ander terrein waarop de Douane al jaren intensief samenwerkt met het bedrijfsleven is de bestrijding van namaakgoederen. Grote concerns als Adidas en Nike hebben medewerkers in dienst die niets anders doen dan namaakgoederen opsporen. Op het moment dat zij een container hebben getraceerd met goederen die inbreuk maken op hun merkrechten, wordt de Douane geïnformeerd. De Douane op zijn beurt houdt de container tegen en inspecteert de inhoud. Is daadwerkelijk sprake van namaakgoederen, dan worden deze in beslag genomen. Vervolgens is het bedrijf dat de melding heeft gedaan weer aan zet: het moet via de rechter de eigenaar en/of producent van de zending veroordeeld zien te krijgen. De goederenpartij wordt vernietigd. Deze publiek-private krachtenbundeling gericht tegen de criminaliteit rondom namaakgoederen levert al jaren goede resultaten op.

Genoemde voorbeelden leidden tot de vraag: hoe kunnen we de samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven intensiveren door het uitwisselen van informatie over mogelijke criminele activiteiten, en zo de goederenstroom veiliger maken? Daarop popten als vanzelf twee nieuwe vragen op: op basis waarvan zouden bedrijven willen meewerken – wat levert het hen op? En: hoe dienen we om te gaan met vertrouwelijke informatie, zeker in het licht van misdaadbestrijding? Inmiddels weten we dat op beide vragen een antwoord is gevonden.

Een belangrijke succesfactor voor het bedrijfsleven om mee te werken aan de implementatie van het diagonaal toezicht was het verhogen van de al genoemde ‘hit rate’. Dit is de kans dat een door de Douane voor nadere inspectie geselecteerde container daadwerkelijk leidt tot de constatering van een strafbaar feit. Als de hit rate omhoog gaat, worden kosten bespaard – voor zowel AEO’s als de Douane. De capaciteit die Douane en bedrijfsleven inzetten om controles mogelijk te maken wordt beter benut. De risico-gebaseerde aanpak van de Douane is aanmerkelijk efficiënter geworden in de loop der jaren. Dit heeft ertoe geleid dat Nederland als eerste land binnen de douane-unie niet meer is gehouden aan het uitvoeren van een minimum aantal controles als percentage van de totale hoeveelheid verwerkte containers. Stuwadoors, rederijen en expediteurs profiteren van het feit dat douanecontroles minder impact hebben op het containervervoer via de Rotterdamse haven. Bijvoorbeeld rip-off acties, waarbij een groot aantal containers in één keer wordt gecontroleerd, worden efficiënter gepland. Hierdoor zijn bij een dergelijke operatie per saldo minder containers betrokken, wat gecombineerd met een kortere doorlooptijd van de actie leidt tot minder verstoringen van de logistiek – en een groter draagvlak onder alle betrokkenen. Het soepeler containertransport in de Rotterdamse haven heeft de afgelopen jaren geleid tot een significant concurrentievoordeel. Dat dit niet onopgemerkt is gebleven, zien we aan de toename van de containerhandel in Rotterdam ten opzichte van omliggende Europese havens.

Een tweede aspect dat nader uitgewerkt diende te worden was de omgang met vertrouwelijke informatie: van reactief naar proactief. Meer dan tien jaar geleden, voorjaar 2019, stond op het intranet van de Douane te lezen: ‘Om criminaliteit binnen de haven tegen te gaan is enkele jaren geleden het programma Integere Haven in het leven geroepen. Een samenwerking tussen het OM, politie, Douane, Deltalinqs, de gemeente en het Havenbedrijf om de veiligheid en integriteit in het havengebied te vergroten’. Douane en grote bedrijven werden in die periode geconfronteerd met medewerkers die vanuit hun positie samenwerkten met de georganiseerde misdaad. Bij diagonaal toezicht is het van cruciaal belang dat personeel van de Douane én van bedrijven anoniem melding kan maken van ‘afwijkend gedrag’ van een collega of van een medewerker van een ander bedrijf uit de logistieke keten. Destijds leerde de praktijk dat bijvoorbeeld kraanmachinisten op terminals die vanuit hun positie verdachte zaken waarnamen dit niet meldden. De reden hiervoor was dat dan hun naam werd vermeld in het strafdossier, met mogelijke kans op represailles vanuit het criminele circuit. Dankzij een ingenieus systeem, waarbij meldingen laagdrempelig kunnen worden gedaan en anonimiteit is gegarandeerd, is dit taboe doorbroken.

Voor de implementatie van diagonaal toezicht is gekozen voor een blockchain-toepassing. Blockchain-technologie wordt veel gebruikt in omgevingen waar onderling vertrouwen bij het uitwisselen van informatie belangrijk is. Daarnaast wordt bij het gebruik de mogelijkheid geboden om anoniem signalen van mogelijke criminele activiteiten te melden. Het doorgeven van dit soort vertrouwelijke informatie hoeft dan niet meer via Meld Misdaad Anoniem of een andere onafhankelijke intermediair. Door het beschikbaar komen van blockchain-technologie is de implementatie van de publiek-private tool die diagonaal toezicht ondersteunt in een stroomversnelling geraakt.

Diagonaal toezicht heeft de wereld veranderd, voor zowel de Douane als AEO’s. Op alle niveaus – van directeuren tot teamleiders tot medewerkers – wordt vertrouwelijke informatie gedeeld. Op die manier blijft de haven van Rotterdam relatief veilig. Dit leidt tot concurrentievoordeel ten opzichte van andere Europese havens. De Douane staat voor de uitdagende taak de goederenstroom efficiënt te controleren en tegelijkertijd de handel te faciliteren. Diagonaal toezicht levert, passend binnen de visie Grensverleggend, een bijdrage aan beide hoofdtaken van de dienst. Door de extra beschikbare informatie verbetert de hit rate van controles, en daarmee ook de handelsfaciliteiten voor AEO’s.

Uniek leertraject
In oktober 2019 start de vierde leergang van de master Customs & Supply Chain Compliance aan de RSM – een 2,5 jaar durende deeltijdopleiding voor de douaneprofessional van de toekomst. De studie staat open voor mensen werkzaam in het vak trade compliance binnen het internationale bedrijfsleven, of belast met overheidstoezicht in binnen- of buitenland. Dat studenten uit de private en publieke sector samen in de collegebanken zitten, is uniek. Ook bijzonder zijn de multidisciplinaire aanpak en het brede curriculum, waarin wetgeving, logistiek, IT en compliance aan bod komen. Douane Nederland stelt elke leergang tien collega’s in de gelegenheid om het leertraject te volgen. De dienst spant zich in om plekken te creëren waar de afgestudeerden hun nieuw verworven kennis en vaardigheden optimaal kunnen inzetten.

Deel dit bericht